Ο ν. 5303/2026 αναμόρφωσε σε μεγάλη έκταση το πέμπτο βιβλίο του Αστικού Κώδικα. Η βασική ημερομηνία είναι η 16η Σεπτεμβρίου 2026: το νέο καθεστώς εφαρμόζεται, κατά κανόνα, στις κληρονομίες προσώπων που αποβιώνουν από την ημερομηνία αυτή και μετά. Αυτό σημαίνει ότι ο χρόνος θανάτου εξακολουθεί να αποτελεί το κρίσιμο σημείο για τον προσδιορισμό του εφαρμοστέου δικαίου. Δεν αρκεί, επομένως, να γνωρίζει κανείς ότι «άλλαξε ο νόμος». Πρέπει να εξετάσει ποιο σύστημα καταλαμβάνει τη συγκεκριμένη κληρονομία και ποιες μεταβατικές ρυθμίσεις ενεργοποιούνται.
Η σημαντικότερη μεταβολή αφορά την ευθύνη για τα χρέη της κληρονομίας. Το παλαιό σύστημα μπορούσε να οδηγήσει τον κληρονόμο, αν παρέλειπε να αποποιηθεί ή να αποδεχθεί με το ευεργέτημα της απογραφής, σε απεριόριστη ευθύνη και με την προσωπική του περιουσία. Το νέο πλαίσιο αντιστρέφει την αφετηρία. Πλέον η κληρονομιαία περιουσία αντιμετωπίζεται καταρχήν ως χωριστή περιουσιακή μάζα. Η αλλαγή προσφέρει ουσιαστικότερη προστασία, δεν καταργεί όμως την ανάγκη έγκαιρου ελέγχου. Η σύνθεση του ενεργητικού και του παθητικού, οι πράξεις διαχείρισης και οι δηλώσεις του κληρονόμου μπορούν να έχουν καθοριστικές συνέπειες.
Η μεταρρύθμιση επηρεάζει επίσης την εξ αδιαθέτου διαδοχή, τη θέση του επιζώντος συζύγου και τη νόμιμη μοίρα. Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η ακριβής αποτύπωση των οικογενειακών σχέσεων και της περιουσιακής κατάστασης. Μια διαθήκη που συντάχθηκε υπό το προηγούμενο καθεστώς δεν καθίσταται αυτομάτως ανίσχυρη. Μπορεί όμως να παράγει διαφορετικό οικονομικό αποτέλεσμα από εκείνο που είχε κατά νου ο διαθέτης, ιδίως όταν μεσολάβησαν γάμος, σύμφωνο συμβίωσης, γέννηση τέκνων, μεταβιβάσεις ή σημαντική μεταβολή της περιουσίας.
Η εισαγωγή της κληρονομικής σύμβασης δημιουργεί ένα νέο πεδίο οργανωμένης διαδοχής. Το εργαλείο μπορεί να είναι χρήσιμο σε οικογενειακές επιχειρήσεις ή σε περιουσίες με πολλά ακίνητα, όπου η απλή διαθήκη δεν αρκεί για να εξασφαλίσει λειτουργική συνέχεια. Δεν είναι όμως μια τυπική συμφωνία που υποκαθιστά χωρίς όρους τη διαθήκη. Απαιτείται προσεκτικός συνδυασμός με τη νόμιμη μοίρα, τις εταιρικές ρυθμίσεις, τη φορολογική διάσταση και τις ήδη υφιστάμενες δωρεές ή γονικές παροχές.
Όσοι διαθέτουν σημαντική ακίνητη ή επιχειρηματική περιουσία έχουν λόγο να επανεξετάσουν τον σχεδιασμό τους. Ο έλεγχος πρέπει να περιλαμβάνει τους τίτλους, τα βάρη, τυχόν εταιρικές συμμετοχές, τις παλαιότερες παροχές προς κληρονόμους και το ακριβές περιεχόμενο υφιστάμενης διαθήκης. Αντίστοιχα, όποιος καλείται σε κληρονομία χρειάζεται πρώτα εικόνα των χρεών και των προθεσμιών και μετά απόφαση. Η νέα προστασία μεταβάλλει το νομικό πλαίσιο μέσα στο οποίο πρέπει να ληφθούν οι σωστές αποφάσεις.
Η μεταρρύθμιση δεν επιβάλλει σε όλους την ίδια αντίδραση. Για άλλους θα αρκεί ο έλεγχος μιας παλαιότερης διαθήκης, για άλλους θα χρειαστεί συνολικός επανασχεδιασμός της οικογενειακής περιουσίας και για όσους καλούνται ήδη σε κληρονομία προέχει η ασφαλής αποτύπωση ενεργητικού, χρεών και προθεσμιών. Το βέβαιο είναι ότι, από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026, αποφάσεις που μέχρι τότε θεωρούνταν περίπου τυπικές θα πρέπει να λαμβάνονται με βάση ένα ουσιωδώς διαφορετικό νομικό σύστημα.
